Pałac Biskupi we Włocławku zajmuje miejsce o długiej historii osadniczej. Na tym terenie istniała już osada wczesnośredniowieczna od IX wieku, a później gród o konstrukcji obronnej z wałami skrzyniowymi i fosą dochodzącą do 5 metrów głębokości. Budynek pełnił funkcję rezydencji biskupów kujawskich i siedziby kurii.
Historia grodu i zamku
W okresie panowania Bolesława Chrobrego gród włocławski dostarczał królowi znaczną liczbę wojowników; kronikarz Gall Anonim odnotował siły zbrojne wychodzące z tego grodu. Miejsce obecnego pałacu było obsadzone wałami i stosunkowo niewielkim obwodem o promieniu około 26–30 metrów. Po pożarze osady w połowie X wieku i późniejszych przemianach politycznych ośrodek ten stopniowo tracił wcześniejsze znaczenie.
W 1266 roku książę przekazał gród biskupom, a 23 kwietnia 1329 roku Krzyżacy spalili osadę i ówczesną katedrę romańską w związku z konfliktem o dziesięcinę snopową. Na miejscu zniszczonego grodu biskup Maciej Pałuka z Gołańczy polecił wzniesienie zamku obronnego, który był rozbudowywany w kolejnych wiekach i otoczony murem.
Zamek biskupi w średniowieczu i nowożytności
Zamek wzniesiono przypuszczalnie w latach 1330–1339; wjazd znajdował się od zachodu przez most nad Zgłowiączką. W 1373 roku warownię zdobyły oddziały księcia Władysława Białego. W czasach biskupa Stanisława Karnkowskiego (1567–1581) obiekt rozbudowano — powstał nowy, wyższy most oparty na kamiennych filarach oraz system bram, w tym murowana brama dwupiętrowa z mostem zwodzonym.
Inwentarze z lat 1582 i 1604 wymieniały umeblowanie drewniane, piece kaflowe i okna zabezpieczane kratami, niektóre oszklenia były wykonane ze szkła lub błony ołowianej. Na lewym brzegu Zgłowiączki, naprzeciw zamku, funkcjonowały zabudowania gospodarcze: piekarnia, spichlerz, browar oraz ogród pałacowy.
W XVIII wieku zamek stopniowo podupadł; prace renowacyjne prowadzono m.in. w 1707 oraz w latach 1720–1738, kiedy to podwyższono część od strony Wisły i naprawiono mury oraz baszty. Około połowy XVIII wieku zapadła decyzja o przebudowie, w wyniku której zamek przekształcono w barokowy pałac.
Przekształcenia w pałac i dzieje XIX–XX wieku
Po 1762 roku biskup Antoni Kazimierz Ostrowski przeprowadził gruntowną przebudowę i przekształcił dawny zamek w barokowy pałac będący rezydencją biskupów kujawskich. Relikty zamku przypuszczalnie włączono w strukturę nowego budynku. W czasie wojen napoleońskich w 1812 roku pałac służył jako szpital dla rannych żołnierzy francuskich.
W 1818 roku biskup Franciszek Malczewski przekazał pałac pijarom, którzy uruchomili tam szkołę w 1821 roku; w 1832 roku placówkę przekształcono w szkołę świecką. Od 1846 roku w pałacu funkcjonowała Włocławska Szkoła Realna, a następnie Gimnazjum Realne. W 1858 roku biskupi odzyskali wschodnią część pałacu.
W 1861 roku przeprowadzono przebudowę, podczas której usunięto ostatnie elementy dawnego zamku i wykonano od strony mostu front z klasycystycznym portykiem, a także uporządkowano ogród. W 1894 roku dobudowano budynek konsystorza według projektu Antoniego Olszakowskiego.
Zniszczenia, odbudowa i stan zabytkowy
Podczas wojny polsko-bolszewickiej pałac został ostrzelany przez wojska bolszewickie w dniu 17 sierpnia 1920, co doprowadziło do pożaru i poważnych zniszczeń. W latach 1923–1924 obiekt odbudowano według projektów Józefa Seredyńskiego i Adolfa Buraczewskiego; w trakcie prac rozebrano zniszczony konsystorz z 1894 roku, a front od strony Wisły zmieniono, wprowadzając portyk z trójkątnym tympanonem.
Pałac wpisano do rejestru zabytków 25 listopada 1985 roku, razem z pawilonem ogrodowym z przełomu XIX i XX wieku oraz ogrodzeniem z bramą z 1925 roku. Podczas badań archeologicznych w latach 1989–1993 odkryto fragmenty muru obronnego i nikłe relikty murów wieży.
Informacje praktyczne
- Adres: Gdańska 2, 87-800 Włocławek — wyznacz trasę w Google Maps
- Godziny otwarcia: pn–pt 9:00–14:00
- Telefon: +48518014500
- Strona internetowa: diecezja.wloclawek.pl
- Ocena w Mapach Google: 4,2 (91 opinii)
