W Polsce tradycja wicia wieńców dożynkowych występuje przy lokalnych obchodach zakończenia żniw. Zwyczaj wiąże się z symbolem ostatniego kłosa — „dorżnięciem” — i angażuje najczęściej koła gospodyń wiejskich oraz miejscowe społeczności. Wieniec przynoszono do domu gospodarza lub na mszę świętą, a przechowywano w stodole do następnego siewu.
Skąd pochodzi zwyczaj?
Obchody dożynkowe mają korzenie sięgające dawnych obrzędów związanych z dziękczynieniem za plony. W XVI wieku, przy dominującej gospodarce folwarcznej, utrwalił się zwyczaj, w którym najlepszy żniwiarz ścinał ostatni kłos i przekazywał go wyróżnionym żniwiarkom. Z czasem mały wianuszek z ostatnich źdźbeł przekształcił się w większy wieniec, często noszony w procesji i poświęcany podczas mszy. Wieniec pełnił funkcję symbolu urodzaju i ciągłości wegetacji oraz był przechowywany aż do następnego sezonu, a wysypane z niego ziarno dodawano do nasion siewnych.
Jak zrobić tradycyjny wieniec dożynkowy?
Podstawę wieńca stanowi szkielet wykonany z giętkich gałązek lub wikliny. Zgodnie z tradycją nie stosowano metalowych konstrukcji; elementy łączono za pomocą lnianych sznurów i nici. Do oplatania używa się kłosów zbóż — najlepiej zebrać je, gdy są jeszcze częściowo zielone. Ręczne ścinanie i związanie w małe snopki pozwala na ich suszenie przez kilka tygodni, dzięki czemu źdźbła zachowują kolor i ziarno.
Przy jednej z popularnych technik — tzw. „warkocza” — przygotowuje się źdźbła o długości co najmniej 50 cm. Trzy źdźbła układa się równolegle i zaczyna się je pleść, doliczając kolejne snopki do poszczególnych pasm. Pleciony pas formuje się w okrąg i łączy końce, zabezpieczając złączenie sznurkiem.
Do wykończenia używa się nawleczonych ziaren, suszonych kwiatów, ziół, owoców, warzyw oraz wstążek. Kwiaty symbolizują radość, wstążki mogą nawiązywać do barw narodowych lub lokalnych tradycji. Na szczycie wieńca często umieszczano symbole religijne, na przykład krzyż lub hostię. Oprócz klasycznego koła pojawiają się też kształty korony, kielicha czy serca.
Gdzie i kto plecie wieńce dziś?
Tradycja wicia wieńców zachowała się w wielu sołectwach. Najczęściej tworzeniem wieńców zajmują się gospodynie z kół wiejskich. Lokalnie organizowane są konkursy oceniające wieńce pod względem estetyki, techniki wykonania oraz zgodności z regionalnymi wzorcami. Suszone kwiaty i zboża są powszechnie wykorzystywane jako materiał dekoracyjny.
Wieniec dożynkowy pozostawał w stodole lub na spichrzu do następnego siewu.
